KHÓ KHĂN VÀ RÀO CẢN TRONG HÀNH NGHỀ KIẾN TRÚC TẠI VIỆT NAM

10/04/2024 17:59:16

Hành nghề kiến trúc là một công việc đòi hỏi cao về tính khoa học trong tổ chức công việc cũng như hiểu biết, kiến thức chuyên môn của người chủ nhiệm dự án‍ cho đến toàn bộ nhóm cộng sự của văn phòng. Tinh thần trách nhiệm rất lớn là yếu tố không thể thiếu ở kiến trúc sư trưởng ‍- người "cầm trịch" cả một văn phòng.

Trên thế giới, năng lực của một tổ chức kiến trúc được đánh giá dựa trên hai yếu tố chính:

Đầu tiên là năng lực của kiến trúc sư trưởng văn phòng: Đây là yếu tố tiên quyết, quyết định phần lớn thành công của văn phòng.

Thứ hai là hệ thống và kinh nghiệm của văn phòng.

Để hành nghề tư vấn thiết kế kiến trúc tại Việt Nam, đòi hỏi văn phòng tư vấn phải có chứng chỉ hạng văn phòng, mỗi một hạng thì tương ứng văn phòng đó được phép thực hiện các bản vẽ triển khai cấp công trình tương ứng. Ví dụ muốn triển khai công trình cấp 1 thì văn phòng phải hạng 1 (phân cấp của công trình được quy định tại thông tư 06/ 2021 BXD). Cơ bản thì cấp công trình phụ thuộc vào thể loại công trình tương ứng, thường thì sẽ hướng vào các tiêu chuẩn quy hoạch như tổng diện tích sàn, chiều cao công trình, số dân,... các tiêu chuẩn được quy định cụ thể ở thông tư trên. Thứ hai nữa là để có thể thực hiện từ đầu đến cuối một dự án kiến trúc, tức là từ làm ý tưởng đến thiết kế bản vẽ thi công thì văn phòng kiến trúc đó phải có đầy đủ chứng chỉ hành nghề dành cho chủ nhiệm, các chủ trì của các bộ môn: kiến trúc kết cấu, điện nước, dự toán, PCCC, .. tới đây 2025 còn có chứng chỉ BIM, năng lượng xanh… Theo luật xây dựng thì văn phòng tư vấn kiến trúc hành nghề bắt buộc cần phải mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp khi hoạt động (hiện tại thường dao động xung quanh 1% tổng doanh thu trong 1 năm của văn phòng tuỳ thuộc vào đối tác cung cấp bảo hiểm cũng như tổng mức doanh thu của công ty để đưa ra thỏa thuận hợp lý giữa đơn vị tư vấn và đơn vị bảo hiểm), ngoài ra một số dự án từ cấp II trở lên cũng cần thêm bảo hiểm cho dự án. Hoặc giá trí tư vấn thiết kế ở quy mô lớn cũng như các công trình có địa thế phức tạp có thể cần có thêm các bảo hiểm khác liên quan. Bên cạnh đó các kiến trúc sư chủ trì, chủ nhiệm dự án từ 2021 bắt buộc phải học tập liên tục để tích lũy các kiến thức mới, khoảng trên dưới 20h/ năm tương ứng là 4 điểm CPD. Để họ được gia hạn chứng chỉ hành nghề trong tương lai.

Tổng quan về luật hành nghề là như vậy, có nhiều thay đổi đang diễn ra để bắt kịp các nước trong khu vực rồi xa hơn là quốc tế, đó là một điều rất đáng khích lệ, tuy nhiên thực tế cho thấy rằng một văn phòng của một chủ nhiệm dự án rất nhiều năm kinh nghiệm nhưng mới thành lập thì chỉ được làm concept còn phần triển khai lại không được làm trừ khi anh phải liên danh hoặc mượn danh thì những cách thức này làm cho kiến trúc sư họ không còn được đường đường chính chính để xử lý chuyên môn cho dự án nữa. Chưa kể mỗi giai đoạn triển khai đó lại phải chào giá lại, thậm chí là đấu giá với những đơn vị xen ngang của CĐT! Việc làm này đâu đó vô hình như một hành vi “cướp trắng” công trình nhưng lại được xem là hợp pháp.

Chúng ta nhìn thấy được một thực trạng về hành nghề trong kiến trúc ở Việt Nam. Theo tác giả bài viết có thể phần nào lý giải được ở một số các văn phòng vì sự bất cập trong hệ thống quản trị hành nghề áp đặt từ công trình công cho đến công trình tư. Các văn phòng kiến trúc, nếu xét ở góc nhìn quốc tế sẽ không bao giờ chấp nhận làm việc ở giai đoạn concept còn sau đó thì không được triển khai ý tưởng đó khi được chấp thuận, cũng như những văn phòng kiến trúc ở Việt Nam tâm huyết với sản phẩm của mình đã thu mình lại chỉ nhận những dự án nhỏ với nó họ được làm việc từ lên ý tưởng, cho đến tham gia trong quá trình thi công. Đầu đó thực trạng thiếu vắng các văn phòng kiến trúc sư Việt Nam ở các cuộc thi concept dự án lớn của đất nước, cũng như các công trình trọng điểm là điều có phần nào lý giải được. Phần nào lời tác giả muốn trả lời cho câu hỏi: Kiến trúc sư Việt Nam không phải đi đâu hết hay không có trình độ để tham gia các cuộc thi lớn ? mà bởi môi trường hành nghề đang đóng kín cánh cửa với họ mà đáng buồn thay là ngay trên chính đất nước của mình.

Kts người Tây Ban Nha José Selgas. từng chia sẻ “ Việc tham gia vào từng giai đoạn của một dự án là rất quan trọng, cũng giống việc xác định công thức cho một món ăn, rồi tự chúng tôi sẽ nấu món ăn đó. Điều đó khiến công việc trở nên thú vị”

Nói về hạng văn phòng thì đây là một rào cản lớn nhất hiện nay. Trong hành nghề ở Việt Nam đang không hoàn toàn đi kịp cùng hành nghề kiến trúc xu hướng quốc tế. Việc một văn phòng kiến trúc đủ khả năng thực hiện concept của một dự án, lại không được phép triển khai các hồ sơ tiếp theo một phần làm cho phương án kiến trúc gặp nhiều rủi ro rất lớn về sự thay đổi. Thực tế thì nó không phải là rủi ro nữa, mà là bị thay đổi gần như chắc chắn so với hồ sơ concept ban đầu. Đây là điều dễ hiểu, vì đơn vị triển khai thiết kế không phải là đơn vị hình thành concept của dự án. Để hình thành được hồ sơ concept thì hàm lượng thông tin trong đó gần như đã kiểm soát đến 50-60% lượng thông tin liên quan đến dự án (ở đây tác giả bài viết nói ở góc độ làm concept đúng nghĩa-rất nhiều người hiểu nhầm giữa concept và ý tưởng, giữa hình ảnh 3D, hình thức mặt ngoài với concept của một dự án, và từ đó đã đánh giá sai hoàn toàn mức độ quan trọng của giai đoạn làm concept), còn lại là làm rõ và xử lý những phát sinh trong các giai đoạn thiết kế triển khai tiếp theo. Nhưng hiện nay, người kiến trúc sư đó không được tiếp tục, thay vào đó là một văn phòng tư vấn thiết kế khác, họ không có nhiều thời gian để thấy được hết toàn bộ cái hay, cái dở trong phương án concept mà bị thay đổi chủ quan dựa vào ý chí của CĐT với họ vì không phải là người sinh ra đứa con tinh thần, bảo vệ concepts của một đơn vị khác thì là điều không quan trọng với . Vì vậy, vấn đề gặp sai sót và thay đổi lớn là điều dễ hiểu. Trong khi quốc tế đánh giá đúng cho những công việc ở giai đoạn hình thành được hồ sơ sơ bộ (hay còn được gọi với cái tên chung chung là hồ sơ concept ở Việt Nam) thì đã được trả thù lao đến khoảng 20-25% tổng thù lao cho phần hồ sơ thiết kế. Thì ở Việt Nam giai đoạn này lại không được tính thù lao thiết kế theo luật. Vì thế, việc những đơn vị chỉ làm triển khai khó có thể lấy được bằng bảng tính chi phí theo đơn giá nhà nước là chuyện mà các kiến trúc sư làm nghề đều ngán ngẩm tặc lưỡi. Một hệ thống như vậy, phần nào cổ vũ cho các vấn đề về sự thiếu minh bạch, cũng như hành nghề kiến trúc chuyên nghiệp gặp nhiều rào cản. Hệ quả của câu chuyện này này đang ngày một trầm trọng hơn khi sự hội nhập toàn cầu bắt đầu phát triển hơn, các văn phòng kiến trúc uy tín quốc tế họ dễ dàng lấy được các dự án lớn lẫn nhỏ ở Việt Nam và chỉ đơn thuần là kết hợp hoặc tạo ra một chi nhánh nhỏ để hợp thức hoá thủ tục. Bởi với nguồn lực được tích lũy từ trước của họ thì việc mở thêm chi nhánh ở một quốc gia khác là không khó, không nói quá lên là quá quen thuộc với họ.

Cuối cùng để kiến trúc sư Việt Nam có thể hành nghề tốt, để có được hơn nữa các văn phòng kiến trúc Việt Nam mạnh cả về chất lượng và số lượng sánh ngang được với các văn phòng kiến trúc quốc tế. Chúng ta cần phải có một hệ thống cơ chế hành nghề khoa học. Bảo vệ giá trị chất xám của các kiến trúc sư từ những văn phòng có duy nhất chỉ một kiến trúc sư. Hệ thống hành nghề cần tạo ra các nền tảng hỗ trợ hành nghề để phá bỏ những rào cản mang tính giấy tờ thủ tục, đồng thời hướng đến trao quyền tự quyết các vấn đề về chất lượng cho kiến trúc sư chủ dự án cùng Chủ đầu tư-người khởi xướng dự án đó để từ đó có thể nâng cao chất lượng dự án, và cũng nâng cao tinh thần chịu trách nhiệm của mỗi văn phòng thiết kế. Với sự thay đổi mới trong cách thức cấp chứng chỉ hành nghề năm 2020 cũng như luật kiến trúc thì thay đổi hệ thống quản lý hạng văn phòng, hạng công trình cũng cần phải thay đổi để bắt kịp với sự phát triển của nghề kiến trúc trên thế giới. Nếu không một mong muốn về cải tiến, nâng cao chất lượng hành nghề ngang tầm quốc tế là một điều chỉ luôn dừng lại là mong muốn.


Mời các bạn đón đọc bài viết Cuốn sách gối đầu của các kiến trúc sư "Hướng tới một nền kiến trúc mới"

Ngo le Architects - NLA

Liên hệ chúng tôi:

Địa chỉ: 315, Đg. Trường Chinh, P. Khương Mai, Q.Thanh Xuân, TP. Hà Nội.

Tel : 0986168767 Email: contact@ngole-architects.com
image