250 NĂM TỪ “KHẾ ƯỚC XÃ HỘI” ĐẾN PHÊ BÌNH KIẾN TRÚC Ở PHÁP.

10/04/2024 17:58:40

“Chúng ta chưa thể có được hoạt động phê bình kiến trúc chuyên nghiệp khi chưa có văn hoá phê bình trong xã hội nói chung và trong kiến trúc nói riêng” – Đó là chia sẻ của một người bạn Pháp gốc Việt khi tôi có lần trao đổi về những băn khoăn khi nói về lý luận phê bình kiến trúc ở Việt Nam trong những năm gần đây. Mang trong mình nhiều nghĩ suy về câu chuyện đó, tôi đã vô tình tìm đến với “Du contrat social - Khế ước xã hội” của triết giá người Pháp Jean-Jacques Rousseau - Cuốn sách mang một ý nghĩa triết học xã hội to lớn vào những năm 70 thế kỷ 18 ở châu Âu, để từ nền tảng triết học, xã hội học đó đã trở thành nền móng xây dựng một xã hội dân chủ hiện nay ở Pháp nói riêng và các nước phát triển trên thế giới nói chung . 

Điều tôi tìm thấy được từ cuốn sách là cách thức phê bình, và đánh giá một sự việc, một hành động và đó cũng là nền tảng tạo ra văn hoá phê bình trong cuộc sống của một xã hội tiến bộ trên thế giới ngày nay.

Sơ lược về bối cảnh xã hội khi quyển sách ra đời:

Trước thời điểm nửa sau thế kỷ 18, xã hội Pháp vốn nổi trội lên những hiện tượng trái với “luân lý“, truyền thống trước đây, cũng như những vụ bạo hành trong học đường, trong gia đình và trên phạm vi quốc gia. Các tổ chức xã hội nhằm bảo vệ trẻ em, bảo vệ công nhân được mở ra nhiều hơn. Lúc này, các nhà xã hội và triết học mới đặt lại vấn đề:

Vì sao con cái phải nghe lời cha mẹ trong khi có rất nhiều cha mẹ không có ý thức nuôi dạy con, thậm chí là bạo hành từ thể chất đến tâm lý?

Vì sao trò phải nghe thầy trong khi có rất nhiều ông thầy “dởm” chỉ có la hét, chửi rủa không truyền đạt một chút kiến thức nào?

Và vì sao người dân lại phải tuân theo chính phủ khi mà chính phủ đó không tôn trọng người dân, thậm chí là chà đạp lên họ?

Lúc bấy giờ nhà nước Pháp đã đặt ra câu hỏi dành cho các nhà xã hội học, triết gia ở Pháp:

Làm thế nào để khi con cái nói thì bố mẹ phải nghe,

Làm thế nào để trò nói thầy phải nghe

Làm thế nào để công dân nói chính phủ đó phải nghe?

Khế Ước Xã Hội của Jean Jacque Rousseau ra đời trong bối cảnh đó, và nó đã giải quyết được tất cả các câu hỏi đã nêu trên. Giờ đây, cuốn sách này được đưa vào chương trình học phổ thông ở Pháp. Đã được dịch ra nhiều thứ tiếng có cả tiếng Việt. Tư tưởng của cuốn sách đã tác động lớn đến luật pháp của nhiều nước phát triển trên thế giới. Trong chủ đề của bài viết về văn hoá phê bình không hoàn toàn là nội dung ở cuốn sách mà nó nằm ở phần ý nghĩa của tư tưởng trong khế ước xã hội .         

  

Từ Khế ước chúng ta thấy được gì ở góc nhìn văn hoá phê bình?

Trong văn hoá phê bình chúng ta cần tách biệt « hành động » và « con người ». Con người là « bản thể », mà hoàn cảnh xung quanh tác động lên nó, gồm những gì đã xảy ra, như thế nào chúng ta không biết được, vì vậy thái độ giữa con người với con người là sự tôn trọng, không đánh giá, không phán xét. Còn về « hành động » của con người đó, đây mới chính là đối tượng cần được phê bình và đánh giá.

Vấn đề nằm ở đó, bởi vì trong xã hội trước đây đã hình thành một mặc định rằng: khi người ta đánh giá anh là qua một việc anh làm. Anh làm kém một việc và người ta sẽ xem anh là một người kém.

Ở đây văn hoá phê bình là: để đánh giá và nhận xét thì ta chỉ có thể đánh giá và nhận xét về hành động của người đó. Mục đích của đánh giá và nhận xét là để đối tượng hiểu được vấn đề một cách đúng đắn. Ta không thể nói rằng: «Anh là một thằng đần», mà đúng ra phải nói: «Việc anh làm như vậy thật ngốc nghếch»! Tất nhiên, đấy chỉ là ví dụ hơi phóng đại, bản thân trong văn hoá phê bình luôn phải giữ được sự bình tĩnh và lịch sự.

Từ nguyên tắc đó của Khế ước, ta có thể dễ dàng nói chuyện được với tất cả mọi người như cha mẹ, thầy cô , đến các vị lãnh đạo về những vấn đề trong cuộc sống một cách rõ ràng, trong đó sự phê bình là thẳng thắn trên những hành động mà họ gây ra, và tất nhiên vẫn luôn giữ được sự tôn trọng với con người đó.

Với tôi, kể từ đó, tôi đã biết xử lý các vấn đề trong cuộc sống một cách dễ dàng hơn, biết dừng câu chuyện đúng chỗ, biết phân biệt giữa chuyện này chuyện kia. Và nhất là luôn giữ một cách đúng mực các phê bình, đánh giá khi có sự hiểu nhầm ảnh hưởng đến mối quan hệ một cách không đúng.

Và tôi thấy rõ một văn hoá phê bình ở những xã hội phát triển. Khi có một vấn đề được đặt ra dù ở bất cứ lĩnh vực nào: tôn giáo, kinh tế , thể thao, chính trị ... tất cả đều được phản biện, đánh giá bởi cộng đồng. Có câu chuyện về một lần tôi xem “trận đấu khẩu” tranh cử tổng thống Pháp giữa Nicolas Sarkozy và Francois Hollande. Khi mà Sarkozy đuối lý đã bị cảm xúc hoàn toàn chi phối đã phê bình trực diện rằng Hollande là một kẻ lừa dối. Và rồi sau đó các hãng truyền thông đã phân tích về sự đuối lý trong lời phê bình của Sarkozy, và ông đã thua Hollande trong nhiệm kỳ tổng thống năm đó.

Và khi nhìn trong cuộc sống đầy những phản biện thú vị, họ thực sự có quan điểm và kiến thức để đứng ra tranh luận. Thì tôi hướng về môi trường hành nghề kiến trúc. Thứ tưởng chừng như là một chuyên ngành thì nay nó là một văn hoá cơ bản của xã hội đã tạo ra. Và giờ đây xã hội ở các nước phát triển thì mỗi một công trình, từ lúc đặt vấn đề xây dựng, đến khi đưa vào thực tế đều có được phản biện, phê bình tích cực, xã hội nhận thực về công trình đó đầy đủ trọn vẹn. Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà Paris lại là một thủ đô hiếm hoi có ít nhà cao tầng nhất so với các thủ đô của các nước phát triển như New York, Tokyo, Bắc Kinh, Luân Đôn…

Vì vậy, để phát triển mảng lý luận-phê bình Kiến Trúc thì trước hết chúng ta phải tạo ra được một văn hóa phản biện có thể bắt đầu từ trong môi trường đào tạo, cần tạo được văn hoá: Trò phản biện Thầy, Thầy phản biện trò, Trò phản biện trò…từ đó sẽ thúc đẩy được văn hoá phê bình đúng đắn trong xã hội rồi tiến dần trong lĩnh vực kiến trúc về sau. Tuy nhiên nói vậy không phải dễ. Tôi thấy môi trường đào tạo ở Pháp, người ta đào tạo rất tốt ba nền tảng lịch sử Kiến Trúc, lịch sử nghệ thuật, và lịch sử đô thị. Đó được xem là những nền tảng vững chắc đầu tiên để có thể hình thành được văn hoá phản biện trong kiến trúc.

Với các định hướng phê bình: Phê bình so sánh, phê bình theo nhận định cá nhân, phê bình bằng tác phẩm, phê bình mang tính xã hội, phê bình dự đoán trào lưu và Phê bình không tưởng. Tất cả đó đòi hỏi chúng ta phải có thật nhiều hiểu biết chuyên ngành về những lý thuyết kiến trúc nền tảng cũng như đã phát triển trên thế giới, những quan điểm triết lý kiến trúc nền tảng của Vitruvius, Aldo Rossi với “kiến trúc của đô thị”, Louis L.Kahn với tác phẩm “sự tĩnh lặng và ánh sáng”, Walter Gropius với “kiến trúc và xã hội”, Le Corbusier với “Hướng tới một nền Kiến Trúc mới” trên đây là một số trong rất nhiều những tác giả tuyệt vời của nền kiến trúc hiện đại đầu tiên, rồi kể đến như Kenzo Tange, Bernardo Secchi, Robert Venturi, Peter Zumthor, Christian de Portzamparc, Rem Koolhaas bây giờ để có những góc nhìn đa chiều và chuyên sâu hơn về kiến trúc thế giới.

Văn hoá phê bình đòi hỏi một chặng đường tích lũy kéo dài, kiên trì ở đây có thể thấy là hơn 2 thế kỷ được tích luỹ, thế hệ này qua thế hệ khác ở Pháp. Đứng trước một phạm trù văn hóa lớn lao chúng ta nhớ lại lời của cố thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nói: “Văn hoá là cái còn lại khi đã mất tất cả, Là cái còn thiếu khi đã học đủ tất cả.”


Mời các bạn đón đọc bài viết Những khó khăn và rào cản trong hành nghề kiến trúc tại Việt Nam

Ngo le Architects - NLA

Liên hệ chúng tôi:

Địa chỉ: 315, Đg. Trường Chinh, P. Khương Mai, Q.Thanh Xuân, TP. Hà Nội.

Tel : 0986168767 Email: contact@ngole-architects.com
image